БӨӨНИЙ ХУДАЛДАА

        Өнөөгийн нөхцөлд худалдааны байгууллагууд төрөл бүрийн асуудлуудтай тулгарсаар байна. Монгол Улсад 1990 он хүртэл худалдаа бэлтгэлийн систем бөөний худалдааны үүргийг гүйцэтгэж байсан. Зах зээлд шилжсэн 90-ээд оноос энэ систем задран унаж бөөний худалдаа, бэлтгэлийн үйл ажиллагааг шинээр зохион байгуулах шаардлага гарч ирсэн боловч энэ ажил өнөөг хүртэл төдийлөн амжилттай болоогүй л байна. Энэ нь юуны өмнө төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн системээс зах зээлийн эдийн засгийн системд шилжих явцад хуучин байсан зохион байгуулалтын систем шинээр шууд солигдож чадаагүйгээр үл барам одоо ч хүртэл оршсоор байгаатай холбоотой юм. Түүнчлэн инфляцын үр дагавар, үйлдвэрийн газруудын уялдаа холбоо, бүрэн боловсруулаагүй буюу хоорондоо зөрчил бүхий хууль тогтоомж нь төлбөр хийх болон хөрөнгө оруулалтанд ихээхэн саад учруулдаг. Худалдааны гэрээ хийх, гэрээнд тусгагдсан үүргээ биелүүлэх, хяналт тавих зэрэг асуудлаас гадна дотоод зохион байгуулалтын болоод техник ажиллагааны асуудлуудыг төгс шийдвэрлэж чадаагүй өдий хүрлээ.

        Харин өнөөдөр зах зээл харьцангуй тогтворжиж чөлөөт үнэ бүрдсэн, дэд бүтэц зарим талаар ялангуяа компьютер, интернэт зэрэг мэдээлэл холбооны систем харьцангуй сайжирсан нь хэрэглэгч, жижиглэн худалдааныхан, үйлдвэрлэгч, бэлтгэн нийлүүлэгчдийг зохион байгуулалттайгаар зуучлан БӨӨНИЙ ХУДАЛДАА-ны зах зээлийн үүргийг гүйцэтгэх бирж буюу худалдааны төвийг байгуулахад таатай орчин бүрдсэн байна.

        Гэхдээ энэхүү худалдааны төв нь чухам ямар хэлбэртэй байх нь энд хамгийн чухал. Төсөл санаачлагчийн хувьд бол үүнийг вертиуал /vertual/ орчинд бий болгож, интернэтийн сүлжээг ашиглан худалдаа /e-commerce буюу цахим худалдаа/ явуулдаг байхаар төлөвлөж байна. Энгийн үгээр хэлбэл бөөний худалдааг цахимаар буюу интернэтээр хийнэ гэсэн үг. Тодруулбал жижиглэн худалдааны нэгжүүд /дэлгүүр, баар зэрэг үйлчигээний газрууд/ гар утас, компьютер ашиглан www.megazax.mn домэйн  хаягаар хандаж вэб хуудсанд барааны захиалгаа хийх, уг захиалгыг дистербютор компани буюу ханган нийлүүлэгч хүлээн авч захиалсан барааг тээвэрлэн хүргэх зэргээр гүйцэтгэх юм.


        Recycle centre буюу барааны нөөц бүрдүүлэх, сэлгэх, хадгалах үүрэг бүхий агуулах бий болгох ажил бас бий


        Худалдаа нь үйлдвэрлэгч, хэрэглэгч хоёрыг холбогч гол үүргийг гүйцэтгэдэг. Энэ нь үйлдвэрлэгчээс бараа худалдан авч “Үйлдвэрлэгч-худалдаа”, мөн хэрэглэгчдэд бараа жижиглэн худалдаалж “худалдаа-хэрэглэгч” гэсэн функцийг бий болгодог. Иймээс бөөний худалдаа нь бараа эргэлтийн үндсэн үүргийг гүйцэтгэгч болох бөгөөд дараах функцүүдийг бүрдүүлнэ.

·        Ассортмент буюу барааны нэр төрөл бүрдүүлэх функц. Бөөний худалдаа нь үйлдвэрлэлийн төрөлжилт болоод төрөл бүрийн барааны эргэлт хэрэгцээнээс үүдэн бий болсон янз бүрийн барааны нийлүүлэлтийг судалж байж, өөрийн зах зээлд тохирсон барааг худалдан авдаг. Ийнхүү бөөний худалдаа нь барааны нэр төрөл, төрөлжилтийг бий болгоно.

·        Үйлдвэрлэгч, хэрэглэгч хоорондын орон зайн заагийг арилгах. Аливаа бүтээгдэхүүнийг газар нутаг, орон зайг үл харгалзан хэрэглэгчдэд хүргэнэ.

·        Бүтээгдэхүүний нөөц бий болгох. Аливаа бүтээгдэхүүний нөөц бий болгож түүгээр хэрэглэгчдийг найдвартай хангах функц, өөрөөр хэлбэл тухайн бүтээгдэхүүний эрэлт хэрэгцээний хэлбэлзлийг тэнцүүлнэ.

·        Чанарын баталгаат функц. Энэ функц нь барааг төрөлжүүлэх, ялгах, цэвэрлэх, савлах, уутлах гэх мэт дамжлагаар барааг дараагийн худалдаанд бэлтгэнэ.

·        Барааны үнэд нөлөөлөх функц. Аливаа барааг их хэмжээгээр худалдан авч, түүнийгээ тээвэрлэх, мөн жижиглэн худалдаалах үед бөөний худалдаа нь өөрийн давуу талыг ашигладаг. /үнэ хямдруулах г.мэт/

·        Санхүүжилтийн функц. Худалдааны төлбөр хийхдээ зээлийг өргөнөөр ашигладаг. Тухайлбал, худалдан авагч тодорхой хугацаанд төлбөрөө бүрэн хийх баталгаа гаргаж өгсөн тохиолдолд үйлдвэрлэгч бүтээгдэхүүнээ зээлээр олгодог.

·        Зах зээл судлах ба зах зээлийг эзлэх функц. Бөөний худалдаа эрхэлдэг байгууллагууд өөрийн зах зээлийг сурталчилж өргөтгөх ба шинэ зах зээлийг судалж улмаар түүнд тодорхой байр суурь эзлэх үйл ажиллагаа явуулдаг.

·        Барааг нөөцлөх, зооринд хадгалах функц. Зарим тохиолдолд үйдвэрлэгчийн нийлүүлэлт, худалдан авагчийн эрэлт хэрэгцээ хоёр нь зөрөх явдал гардаг ба ийм үед бүтээгдэхүүнийг зооринд хадгалах хэрэгтэй болдог.

Жишээ нь, алимны нийлүүлэлт 10 сард хамгийн их байдаг бөгөөд худалдааны байгууллагууд дараа жилийн зун алим нийлүүлэхийн тулд хадгалах хэрэгтэй болдог.


         БӨӨНИЙ ХУДАЛДААНД ХАМТРАХ НЬ

         Өнөөгийн нөхцөлд худалдааны байгууллагууд хамтрах нь аливаа бэрхшээлийн нөлөөг багасгахад ач холбогдолтой ба зардлыг бууруулах сайн талтай байж болох юм.

         Худалдаанд хамтрах тухай ойлголт. Хамтрах гэдэг нь эрх зүйн бөгөөд аж ахуйн хувьд биеэ даасан хоёр буюу хэд хэдэн үйлдвэрийн газрууд, зах зээлд өрсөлдөх чадвараа нэмэгдүүлэх зорилгоор сайн дурын үндсэн дээр хамтран ажиллахыг хэлнэ. Хамтрах нь үйлдвэрлэл, худалдааны асуудлыг хамгийн оновчтойгоор шийдвэрлэх үндсэн зорилготой байдаг.

         Худалдааны байгууллагуудын хамтрах нь тус байгууллагууд өөр хоорондын өрсөлдөөнийг зогсоохгүйгээр үйлдвэрлэл, худалдааны аливаа асуудалд нэг нэгэндээ дэмжлэг үзүүлэх явдал юм.

            Хамтрах шинж чанарууд:

·        Хамтран ажиллаж буй компаниуд нь эрх зүйн болоод аж ахуйн хувьд биеэ бүрэн даасан байдаг.

·        Хамтын ажиллагаанд сайн дурын үндсэн дээр оролцдог.

·        Хамтран буй салбарт хамтын төлөвлөгөө боловсруулж ажиллах ба тус тусын үүрэгтэй.

·     Хамтрах үйл ажиллагааны үр дүнгийн талаар нэгдмэл ойлголттой байдаг. Жишээ нь, үйлдвэрлэл, худалдааны үр ашиг, аривлан хэмнэлт дээшлэх, зах зээлд эзлэх байр сууриа хадгалах, өрсөлдөх чадвараа бэхжүүлэх гэх мэт.

Хамтарч болох хүрээ:

·        Арилжаа худалдаанд хамтрах. Жишээ нь: бараа бүтээгдэхүүн худалдан авах, худалдах, үйлдвэрлэлийн газар бий болгох, эдгээрийн санхүүжилт гэх мэт.

·       Нөөц хадгалах, зоорины аж ахуйн хүрээнд хамтрах. Жишээ нь: үнийн бодлого, худалдааны бодлого, барааны нэр төрөл, борлуулалтын зохион байгуулалт, зар сурталчилгаан гэх зэрэг хүрээнд хамтарч болно.

 

ХУДАЛДАН АВАХАД ЧИГЛЭН ХАМТРАХ

Барааны нэр төрлөөр дагнаж хамтрах нь: Ингэж хамтрахын үндсэн зорилго нь зах зээлийн байнга өөрчлөгдөж буй барааны нэр төрлийг зохицуулах явдал юм. Хэрэв худалдааны нэг байгууллага зах зээл дээрх барааны нэр төрлийн хүрээг өргөтгөж чадахгүй байвал /өөрөөр хэлбэл, байгууллагын байр сав хүрэлцээгүй, худалдан авч дийлэхгүй буюу санхүүжилт дутмаг г.мэт/ бөөний худалдааны хэд хэдэн байгууллагууд хамтран зохих үйл ажиллагааг хийдэг.

Борлуулалтанд чиглэж хамтрах нь: Энэ нь хоорондоо ойрхон байрлаж буй худалдааны байгууллагууд нэгдэн хамтрах буюу орон зайн хамтрал юм. Ийм төрлийн хамтрал нь гол төлөв бөөний худалдааны томоохон төвийг бий болгодог.